Cơ sở xác định hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng

Phòng vệ chính đáng là hành vi của một người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang thực hiện hành vi xâm phạm các lợi ích nêu trên. Do đó, hành vi phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm. Tuy nhiên, thực tế xảy ra không ít hành vi thực hiện vượt quá giới hạn của phòng vệ chính đáng, do đó đã gây ra sự nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm phạm.

1.Hành vi

Khoản 2, Điều 22 Bộ luật hình sự 2015 quy định “Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại. Người có hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật này ”. Vậy loại hành vi nào sẽ bị xác định đã vượt quá giới hạn.

Bộ luật hình sự 2015 không giải thích thế nào là “quá mức cần thiết” do đó chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng khi phân định hành vi phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm với hành vi bị xác định đã vượt quá giới hạn, phải chịu trách nhiệm hình sự. Do đó hiện nay khi đánh giá hành vi được xác định là phòng vệ chính đáng, quan điểm được áp dụng vẫn theo hướng dẫn tại Nghị quyết số 02/HĐTP ngày 05/01/1986 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng quy định của Bộ luật hình sự 1986. Nghị quyết 02 được cọi là nguồn tài liệu  của những người tiến hành tố tụng, người bào chữa để tham khảo, áp dụng trong các vụ án có liên quan đến loại hành vi này.

2.Điều kiện xác định hành vi

Mục II, Nghị quyết 02/HĐTP nêu trên quy định: Hành vi xâm phạm tính mạng hoặc sức khỏe của người khác được coi là hành vi phòng vệ chính khi có đủ các điều kiện sau đây:

1. a) Hành vi xâm hại những lợi ích cần phải bảo vệ là hành vi phạm tội hoặc rõ ràng là có tính chất nguy hiểm cho xã hội.
2. b) Hành vi nguy hiểm cho xã hội đang gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại thực sự và ngay tức khắc cho những lợi ích cần phải bảo vệ.
3. c) Phòng vệ chính đáng không chỉ gạt bỏ sự đe dọa, đẩy lùi sự tấn công, mà còn có thể tích cực chống lại sự xâm hại, gây thiệt hại cho chính người xâm hại.
4. d) Hành vi phòng vệ phải tương xứng với hành vi xâm hại, tức là không có sự chênh lệch quá đáng giữa hành vi phòng vệ với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại.

Căn cứ các điều kiện xác định trên cho thấy, cơ sở để phân định hành vi vượt quá hay không vượt quá chính là nhận định về sự tương xứng giữ hành vi và mức độ xâm hại của hành vi. Việc đánh giá mức độ tương xứng theo Nghị quyết, không chỉ xác định về thiệt hại do người phòng vệ gây ra cho người xâm hại phải ngang bằng hoặc nhỏ hơn thiệt hại do người xâm hại đe dọa gây ra hoặc đã gây ra cho người phòng vệ.

Do đó, để đánh giá đúng hành vi chống trả tương xứng hay không tương xứng, trong phạm vi hay vượt quá phạm vi phòng vệ thì cần đánh giá toàn diện và khách quan tất cả tình tiết có liên quan trên cơ sở đó mới có thể đưa ra những nhận định, kết luận cụ thể về hành vi chống trả và thiệt hại thực tế là không tương xứng, quá mức cần thiết, mà thực sự có thể giảm bớt khi đó mới có cơ sở pháp lý xác định là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.